İş davalarında zorunlu arabuluculuk nedir?
İş davalarında zorunlu arabuluculuk işçi ile işveren arasındaki belirli uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurma yükümlülüğüdür. Bu yükümlülük 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 3. maddesinde düzenlenir ve 1 Ocak 2018'den beri uygulanır. Kanun arabuluculuğu bir dava şartı olarak tanımlar.
Dava şartı mahkemenin davayı esastan inceleyebilmesi için bulunması gereken koşuldur. Arabulucuya gitmeden açılan dava hiçbir işlem yapılmadan usulden reddedilir. Arabuluculuk, tarafsız bir üçüncü kişinin tarafları bir araya getirip çözüm aramasına yardım ettiği yöntemdir. Arabulucu karar vermez; tarafları anlaşmaya zorlayamaz.
Hangi iş uyuşmazlıklarında arabuluculuk zorunludur?
Arabuluculuk işçi veya işveren alacağı ile tazminat davalarında zorunludur; alacağın kanundan, bireysel iş sözleşmesinden ya da toplu iş sözleşmesinden doğması yeterlidir. İşe iade talepli davalar da bu kapsamdadır. Uygulamada en sık karşılaşılan örnekler şunlardır:
- Kıdem tazminatı ile ihbar tazminatı
- Ödenmemiş ücret ile fazla çalışma ücreti
- Yıllık izin ücreti
- Hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil ücretleri
- Kötüniyet ile ayrımcılık tazminatı
- İşe iade talebi
- İşverenin işçiden talep ettiği ihbar tazminatı ya da sözleşmeden doğan alacaklar
2023 yılında 7445 sayılı Kanun'la yapılan değişiklik kapsamı genişletti. Bu alacak ile tazminatlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında da önce arabulucuya başvurmak gerekir.
Basın mesleğinde çalışan gazeteciler ile Deniz İş Kanunu'na tabi gemiadamları da bu madde bakımından işçi sayılır. Türk Borçlar Kanunu'ndaki hizmet sözleşmesiyle çalışanların iş mahkemesinde görülen alacak davaları da kapsama girer.
Hangi davalarda arabuluculuk zorunlu değildir?
Arabuluculuk iş kazası ya da meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında zorunlu değildir. Bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları da istisnadır. Bu davalar doğrudan iş mahkemesinde açılabilir. Ayrıntılar iş kazası tazminatı rehberinde anlatılır.
Sosyal Güvenlik Kurumu'nun taraf olduğu uyuşmazlıklarda farklı bir ön şart vardır. Bu davalarda kural olarak dava açmadan önce Kuruma başvurmak gerekir. Hizmet akdine dayalı zorunlu sigortalılık süresinin tespiti talepleri bu başvuru şartının dışındadır. Zorunlu olmayan uyuşmazlıklarda da taraflar isterse ihtiyari arabuluculuğa gidebilir.
Arabulucu kimdir, nasıl belirlenir?
Arabulucu Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı siciline kayıtlı tarafsız bir hukukçudur. Sicile kayıt için Türk vatandaşı olmak, mesleğinde en az beş yıllık kıdeme sahip hukuk fakültesi mezunu olmak gerekir. Adaylar ayrıca arabuluculuk eğitimini tamamlayıp yazılı ve uygulamalı sınavı geçmelidir.
İş uyuşmazlıklarında görev yapmak isteyen arabulucular, görev yapmak istedikleri adalet komisyonuna göre listelenir. Büro bu listeden görevlendirme yapar. Arabulucu tarafsız kalmak zorundadır; taraflardan biriyle bağlantısı varsa görevi kabul etmeden önce bunu açıklamalıdır. Görüşmelerde söylenenler kural olarak gizlidir ve sonraki davada delil olarak kullanılamaz.
Zorunlu arabuluculuk başvurusu nasıl yapılır?
Zorunlu arabuluculuk başvurusu adliyedeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Başvuru yeri karşı tarafın yerleşim yeri ya da işin yapıldığı yerdir. Karşı taraf birden fazlaysa bunlardan birinin yerleşim yeri de seçilebilir. Arabuluculuk bürosu kurulmayan yerlerde başvuru, görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır.
Süreç adım adım şöyle ilerler:
- Talepleri belirleyin: Hangi alacak kalemlerini istediğinizi önceden listeleyin.
- Bilgileri hazırlayın: Kendi iletişim bilgilerinizi ve elinizdeyse işverenin adres ile telefon bilgisini toplayın.
- Büroya başvurun: Başvuru formunu doldurun. Büro gerekirse tarafların resmi kayıtlardaki iletişim bilgilerini de araştırır.
- Arabulucu görevlendirilir: Büro, komisyon listesinden bir arabulucu belirler. Taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir.
- İlk toplantı: Arabulucu tarafları telefon, e-posta gibi yollarla bilgilendirip ilk toplantıya davet eder.
- Görüşmeler: Taraflar bizzat, kanuni temsilcileri ya da avukatları aracılığıyla katılır. İşveren yazılı belgeyle yetkilendirdiği bir çalışanını da gönderebilir.
- Son tutanak: Süreç sonunda arabulucu son tutanağı düzenler ve büroya bildirir.
Karşı taraf büronun yetkisine en geç ilk toplantıda itiraz edebilir. Bu durumda dosya sulh hukuk mahkemesine gönderilir ve yetkili büroyu mahkeme kesin olarak belirler. İtiraz kabul edilirse kararın tebliğinden itibaren bir hafta içinde yetkili büroya başvurulabilir.
Arabuluculuk süreci ne kadar sürer?
Arabuluculuk süreci arabulucunun görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde tamamlanır. Zorunlu hallerde arabulucu bu süreyi en fazla bir hafta uzatabilir. Böylece süreç en geç dört haftada sona erer.
Başvurudan son tutanağın düzenlenmesine kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. İşe iade talebinde ise özel süreler vardır. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde başvurmak, anlaşma olmazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde dava açmak gerekir. Bu süreler işe iade davası rehberinde ayrıntılı anlatılır.
Arabuluculuk toplantısına katılmamanın sonucu nedir?
Arabuluculuk toplantısına geçerli bir mazeret olmadan katılmamanın sonucu, sonraki davada mali yaptırımdır. İlk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir. Bu taraf davada kısmen ya da tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemesi gereken yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur.
Bu taraf lehine hükmedilecek vekalet ücreti de Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre belirlenen tutarın yarısı olur. Bu kurallar 2024 yılında 7531 sayılı Kanun'la bugünkü halini aldı. İki taraf da ilk toplantıya katılmazsa açılacak davada taraflar kendi yargılama giderlerini üstlenir.
Arabuluculuk ücretini kim öder?
Arabuluculuk ücretini kimin ödeyeceği sürecin nasıl sonuçlandığına bağlıdır. Ücret tutarları Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'nde belirlenir ve tarife her yıl yeniden yayımlanır. Büronun yapması gereken zorunlu giderler önce Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.
| Sürecin sonucu | Ücreti kim karşılar? |
|---|---|
| Taraflar anlaştı | Aksi kararlaştırılmadıkça taraflar eşit öder; ücret iki saatlik tutardan az olamaz |
| Taraflara ulaşılamadı | İki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir |
| Taraflar katılmadığı için görüşme olmadı | İki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir |
| İki saatten kısa görüşmede anlaşılamadı | İki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir |
| İki saatten uzun görüşmede anlaşılamadı | İlk iki saat Bakanlık bütçesinden, aşan kısım taraflarca eşit ödenir |
Bakanlık bütçesinden ödenen ve taraflarca karşılanan arabuluculuk ücreti yargılama giderlerinden sayılır. Dava açılırsa bu tutar sonunda haksız çıkan taraftan alınabilir. İşe iade görüşmesinde anlaşma olursa ücret hesabında işe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süre ücretinin toplamı esas alınır.
Arabuluculuk sonunda anlaşma olursa ne olur?
Arabuluculuk sonunda anlaşma olursa taraflar anlaşma belgesi imzalar. Taraflar, avukatları ve arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi ilam niteliğinde belge sayılır. Bu durumda icra takibi için ayrıca mahkemeden şerh almak gerekmez.
Anlaşma belgesinde yer alan konularda taraflar sonradan dava açamaz. Taraflar bazı alacaklarda anlaşıp bazılarında anlaşamayabilir. Anlaşılamayan kalemler için son tutanakla dava açılabilir. İşe iadede anlaşma yapılıyorsa işe başlatma tarihi, boşta geçen süre ücreti ve işe başlatmama tazminatı tutarı mutlaka yazılmalıdır; biri eksikse anlaşma sağlanamamış sayılır.
Arabuluculuk görüşmesine nasıl hazırlanılır?
Arabuluculuk görüşmesine hazırlanmak, gerçekçi bir uzlaşma için alacakların önceden hesaplanmasını gerektirir. Görüşmeden önce aşağıdaki kontrol listesini tamamlayın:
- İşe giriş ile çıkış tarihlerini gösteren SGK hizmet dökümü
- Son aylara ait bordrolar ve banka hesap dökümleri
- Fazla çalışmayı gösteren puantaj, mesaj ya da e-posta kayıtları
- Fesih bildirimi ya da istifa ve ihtarname metinleri
- Her alacak kalemi için yaklaşık brüt ve net hesap
- Kabul edebileceğiniz en düşük tutar ile ödeme takvimi
Anlaşma tutarının brüt mü net mi olduğu belgeye açıkça yazılmalıdır. Ödeme tarihi ile ödenmezse uygulanacak sonuç da belirtilmelidir. Belirsiz ifadeler icra aşamasında yeni bir uyuşmazlık doğurabilir.
Anlaşmaya uyulmazsa ne yapılır?
Anlaşmaya uyulmazsa alacaklı taraf anlaşma belgesine dayanarak ilamlı icra takibi başlatabilir. Taraflar, avukatları ve arabulucunun imzaladığı belge ilam niteliğinde olduğu için yeniden dava açmaya gerek yoktur. Belgeyi yalnız taraflar ile arabulucu imzalamışsa icra edilebilirlik şerhi için mahkemeye başvurmak gerekebilir.
Zorunlu arabuluculuk ile ihtiyari arabuluculuk nasıl ayrılır?
Zorunlu arabuluculuk ile ihtiyari arabuluculuk arasındaki fark, başvurunun bir dava şartı olup olmamasıdır:
| Konu | Zorunlu (dava şartı) | İhtiyari |
|---|---|---|
| Başvuru | Dava açmadan önce zorunlu | Tarafların isteğine bağlı |
| Arabulucunun seçimi | Büro listeden belirler | Taraflar serbestçe seçer |
| Süre | Üç hafta (en çok bir hafta uzatılabilir) | Kanunda sabit süre yok |
| Katılmamanın sonucu | Yargılama gideri ile vekalet ücreti yaptırımı | Böyle bir yaptırım yok |
| Başvurmadan dava | Usulden ret | Dava açılabilir |
Arabuluculukta anlaşma olmazsa dava nasıl açılır?
Arabuluculukta anlaşma olmazsa iş mahkemesinde dava açılır. Davacı son tutanağın aslını ya da arabulucunun onayladığı örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Tutanak eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir. Bu sürede sunulmazsa dava usulden reddedilir.
Yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri ya da işin yapıldığı yer iş mahkemesidir. İş mahkemesi olmayan yerlerde davaya asliye hukuk mahkemesi bakar. Alacak davalarında talebin nasıl kurulacağı da önemlidir; 31 Temmuz 2026'dan itibaren belirsiz alacak davası yolu kaldırılmıştır. Kıdem ve ihbar hesabının ayrıntıları için kıdem tazminatı hesaplama rehberine bakabilirsiniz.
Arabuluculukta sık yapılan hatalar nelerdir?
Arabuluculukta sık yapılan hatalar sonraki davayı doğrudan etkiler. Aşağıdaki kontrol listesi bu riskleri azaltır:
- Başvuruda bütün alacak kalemlerini belirtmemek (görüşülmeyen kalem için dava şartı eksik sayılabilir)
- İşe iadede bir aylık başvuru süresini kaçırmak
- Mazeretsiz olarak ilk toplantıya katılmamak
- Yanlış yerdeki büroya başvurmak
- İşverenin güncel adresini ya da unvanını yanlış bildirmek
- Kapsadığı alacakları okumadan anlaşma belgesini imzalamak
- Son tutanağı dava dilekçesine eklemeyi unutmak
Yargıtay uygulamasında arabuluculuk sürecinde ileri sürülmeyen alacak kalemleri için dava şartının yerine getirilmediği kabul edilebilmektedir. Bu yüzden başvuru formunda alacakları tek tek yazmak güvenli yoldur.
Arabuluculukta avukat gerekli mi?
Hayır. Arabuluculuk görüşmelerine avukat olmadan katılmak mümkündür. Anlaşma belgesi ilam niteliğinde olduğu için imzadan önce tutarların doğru hesaplandığından emin olmak gerekir. Somut durumunuzu bir avukatla değerlendirmeniz alacak kalemlerini eksiksiz belirlemenize yardımcı olur.
Bulunduğunuz ilde iş hukuku alanında çalışan avukatları iş hukuku avukatları sayfasında görebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Sık sorulan sorular
İş kazası tazminatı için arabulucuya gitmek gerekir mi?
Hayır. İş kazası ya da meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları zorunlu arabuluculuk kapsamı dışındadır. Bu davalar doğrudan iş mahkemesinde açılabilir.
Arabuluculuk başvurusu nereye yapılır?
Başvuru karşı tarafın yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Büro bulunmayan yerlerde görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne başvurulur.
Arabuluculuk süreci kaç gün sürer?
Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır. Zorunlu hallerde süre en fazla bir hafta uzatılabilir.
İşveren arabuluculuk toplantısına gelmezse ne olur?
Mazeretsiz katılmayan taraf son tutanakta belirtilir. Bu taraf sonraki davada haklı çıksa bile karşı tarafın yargılama giderlerinin yarısından sorumlu olur. Lehine hükmedilecek vekalet ücreti de yarıya iner.
Arabuluculuk ücreti işçiden alınır mı?
Anlaşma olmazsa ilk iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir. Anlaşma olursa ücret aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit karşılanır. Ücret yargılama giderlerinden sayılır.
Dayanılan mevzuat ve kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; somut durumunuz için bir avukata danışın.