İptal davası nedir?
İptal davası idari işlemlerin hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle iptali için açılan davadır. Tanımı 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesinde yer alır. Dava Danıştay, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinde görülür.
Ruhsat iptali gibi pek çok işlem iptal davasının konusu olabilir. Disiplin cezası, atama, imar planı, vergi tarhiyatı ya da bir izin başvurusunun reddi bunlara örnektir. Mahkeme işlemi iptal ederse işlem baştan itibaren hukuk aleminden kalkar. İdare de mahkeme kararına göre yeni bir işlem yapmak zorundadır.
Hangi işlemler iptal davasına konu olur?
İptal davasına konu olan işlemler, idarenin tek yanlı iradesiyle hukuki sonuç doğuran kesin ve yürütülmesi gereken işlemlerdir. Bu işlemler iki gruba ayrılır.
- Bireysel işlemler. Belirli bir kişiye yöneliktir. Atama, ruhsat reddi, disiplin cezası ve ikamet izni reddi örnektir.
- Düzenleyici işlemler. Genel ve soyut kurallar koyar. Yönetmelik, genelge ve imar planı bu gruptadır.
Bazı işlemler ise tek başına dava konusu olmaz. Görüş yazıları, teklif ve hazırlık işlemleri ile idarenin kendi iç işleyişine dönük talimatlar bunlardandır. Bu işlemlere dayanılarak yapılan son işleme karşı dava açılır. İdari sözleşmenin kendisinden doğan uyuşmazlıklar da kural olarak iptal davasıyla değil tam yargı davasıyla çözülür.
Düzenleyici işlemlere karşı iki yol vardır. İlan tarihinden itibaren süre içinde doğrudan dava açılabilir. Süre geçmişse düzenleyici işlem, ona dayanılarak yapılan bireysel işlemle birlikte dava konusu yapılabilir.
İptal davası açmanın şartları nelerdir?
İptal davası açmanın şartları, dava konusu işlemin niteliği ile davacının durumuna ilişkindir. Mahkeme bu şartları ilk incelemede kendiliğinden kontrol eder.
- Kesin ve yürütülmesi gereken işlem. İşlem tek başına sonuç doğurmalıdır. Hazırlık işlemleri ve görüş yazıları kural olarak dava konusu olmaz.
- Menfaat ihlali. İşlem davacının kişisel, güncel ve meşru bir menfaatini etkilemelidir.
- Süre. Dava kanunda öngörülen süre içinde açılmalıdır.
- Görev ve yetki. Dava görevli ve yetkili mahkemede açılmalıdır.
- Ehliyet. Davacı dava açma ehliyetine sahip olmalıdır.
Mahkeme işlemi beş yönden denetler: yetki, şekil, sebep, konu ve maksat. Bu unsurlardan birinde hukuka aykırılık varsa iptal kararı verilir. Mahkeme yerindelik denetimi yapamaz, idarenin takdir yetkisinin yerine geçemez.
Menfaat ilişkisi nasıl değerlendirilir?
Menfaat ilişkisi davacı ile dava konusu işlem arasında ciddi ve makul bir bağ bulunup bulunmadığına bakılarak değerlendirilir. İptal davası herkesin açabileceği bir dava değildir. Bununla beraber hak ihlali şartı aranmaz, menfaatin etkilenmesi yeterlidir.
Örneğin bir imar planına karşı, planın kapsadığı bölgede taşınmazı olan ya da orada oturan kişinin menfaat ilişkisi kabul edilir. Meslek kuruluşları ve dernekler de kuruluş amaçlarıyla ilgili işlemlere karşı dava açabilir. Yabancılar da kendilerini etkileyen idari işlemlere karşı dava açabilir.
Mahkeme menfaat ilişkisini dava açıldığı tarihe göre değerlendirir. Menfaat yoksa dava esasa girilmeden reddedilir.
İptal davası açma süresi ne kadardır?
İptal davası açma süresi, özel kanunlarda ayrı süre yoksa Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde otuz gündür. Süre işlemin yazılı bildirimini izleyen günden başlar. Bu süreler hak düşürücü süre niteliğindedir ve mahkemece kendiliğinden gözetilir.
| Durum | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| İdare mahkemesi ve Danıştay (genel) | Altmış gün | Yazılı bildirimi izleyen gün |
| Vergi mahkemesi | Otuz gün | Uyuşmazlığa göre tebliğ ya da tahsil tarihi |
| İvedi yargılama usulüne tabi işler | Otuz gün | Bildirimi izleyen gün |
| İlanı gereken düzenleyici işlemler | Altmış gün | İlan tarihini izleyen gün |
| Özel kanunda süre varsa | Özel kanundaki süre | Özel kanuna göre |
Tatil günleri süreye dahildir. Son gün tatile denk gelirse süre izleyen ilk iş gününün sonuna uzar. Sürenin bitişi adli tatile denk gelirse süre, tatilin bitiminden itibaren yedi gün uzamış sayılır.
Özel süreler çoktur. İhale işlemleri, acele kamulaştırma ve çevresel etki değerlendirmesi kararları gibi ivedi yargılama usulüne tabi işlerde süre otuz gündür. Yabancıların sınır dışı edilmesi gibi bazı konularda süre daha da kısadır. Dava açmadan önce işleme ilişkin özel kanunu mutlaka kontrol edin.
İdareye başvuru dava süresini nasıl etkiler?
İdareye başvuru dava açmadan önce işlemin kaldırılmasını ya da değiştirilmesini istemenin yoludur ve işleyen dava süresini durdurur. Başvuru üst makama, üst makam yoksa işlemi yapan makama yapılır.
- Başvuru dava açma süresi içinde yapılmalıdır.
- İdare otuz gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır.
- Ret ya da zımni ret üzerine süre kaldığı yerden işlemeye devam eder.
- Başvuruya kadar geçen süre hesaba katılır.
Bir de hiç işlem yapılmayan durumlar vardır. Bir işlemin yapılması için idareye başvurursanız ve otuz gün içinde cevap gelmezse istek reddedilmiş sayılır. Bu zımni ret işlemine karşı dava açılabilir. İdarenin kesin olmayan bir cevabı varsa kesin cevabı bekleyebilirsiniz, bu bekleme başvurudan itibaren dört ayı geçemez.
İptal davası nasıl açılır?
İptal davası görevli ve yetkili idari yargı merciine dava dilekçesi verilerek açılır. Dilekçe başka bir yerdeki idare, vergi, asliye hukuk ya da sulh hukuk mahkemesine de verilebilir.
- İşlemin tebliğ tarihini belirleyin ve süreyi hesaplayın.
- İşlemin dayanağı olan dosyayı ve belgeleri idareden isteyin.
- Gerekiyorsa üst makama başvurun ve süreyi takip edin.
- Dilekçeyi aşağıdaki başlıktaki unsurlara göre hazırlayın.
- İşlemin bir örneğini dilekçeye ekleyin.
- Harç ve posta giderini yatırın, gerekiyorsa yürütmeyi durdurma isteyin.
İdari yargıda yargılama kural olarak yazılıdır. Davacı dilekçesini verir, idare savunma yapar. Cevaba cevap ve ikinci savunma ile dilekçeler tamamlanır. Duruşma yalnız kanunda sayılan hallerde ve taraf isterse yapılır.
Dava dilekçesinde neler yer almalıdır?
Dava dilekçesinde yer alması gereken unsurlar İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 3. maddesinde sayılır. Eksik dilekçe mahkemece tamamlatılır, bu da zaman kaybettirir.
- Tarafların ad ve soyadları ya da unvanları ile adresleri
- Gerçek kişilerde Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası
- Varsa vekilin adı ve adresi
- Davanın konusu ve sebepleri ile dayanılan deliller
- Dava konusu işlemin yazılı bildirim tarihi
- Tam yargı davalarında istenen tutar
Dilekçeye dava konusu işlemin bir örneği eklenir. Dilekçe ve ekleri karşı taraf sayısı kadar örnek olarak verilir. Dilekçede hukuka aykırılığın hangi unsurda olduğunu açıkça yazmak mahkemenin işini kolaylaştırır.
Görevli ve yetkili mahkeme hangisidir?
İptal davasında görevli mahkeme, uyuşmazlığın konusuna göre belirlenir. Vergi ve benzeri mali yükümlerden doğan davalar vergi mahkemesinde, diğer idari davalar idare mahkemesinde görülür. Cumhurbaşkanı kararları ve bakanlıkların düzenleyici işlemleri gibi bazı işlemlere karşı davalara ise Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakar.
Yetkili mahkeme kural olarak işlemi yapan idari merciin bulunduğu yer idare mahkemesidir. Taşınmazlarla ilgili işlemlerde taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Kamu görevlilerinin atama ve disiplin işlemleri için de özel yetki kuralları vardır. İdari yargıda yetki kamu düzenindendir.
İmar cezaları gibi taşınmaza özgü işlemler için imar para cezası ve yıkım kararına itiraz yazısı daha ayrıntılı bilgi verir. Vergi uyuşmazlıklarında ise vergi cezasına itiraz süreci ayrıca uzlaşma aşamasını içerir.
Yürütmeyi durdurma kararı nasıl alınır?
Yürütmeyi durdurma kararı, mahkemenin iki şartı birlikte görmesi halinde verilir: işlem açıkça hukuka aykırı olmalı ve uygulanırsa telafisi güç ya da imkansız zarar doğmalıdır. Dava açmak işlemi kendiliğinden durdurmaz. Bu yüzden istemi dilekçede açıkça yazmanız gerekir.
Mahkeme kural olarak idarenin savunmasını aldıktan sonra karar verir. Uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde savunma beklenmeden de yürütmeyi durdurma kararı verilebilir. Mahkeme teminat isteyebilir. Kamu görevlilerinin atama ve görev değişikliği işlemleri bu istisnadan yararlanamaz.
İptal davası ile tam yargı davası arasındaki fark nedir?
İptal davası ile tam yargı davası arasındaki fark, davanın amacındadır. İptal davası işlemi ortadan kaldırmayı, tam yargı davası ise idarenin işlem ya da eyleminden doğan zararın tazminini amaçlar.
| Konu | İptal davası | Tam yargı davası |
|---|---|---|
| Amaç | İşlemin hukuk aleminden kaldırılması | Zararın parayla giderilmesi |
| Davacı | Menfaati ihlal edilen kişi | Hakkı ihlal edilen kişi |
| Konu | İdari işlem | İdari işlem ya da idari eylem |
| Ön başvuru | Zorunlu değil | Eylemlerde idareye başvuru zorunlu |
| Süre | Altmış gün (genel) | Eylemlerde öğrenmeden bir yıl, her halde beş yıl içinde idareye başvuru |
İki dava birlikte açılabilir. Önce iptal davası açıp karar kesinleştikten sonra dava süresi içinde tam yargı davası açmak da mümkündür.
İdari yargıda keşif ve bilirkişi nasıl işler?
İdari yargıda keşif ve bilirkişi incelemesine, teknik bilgi gerektiren konularda mahkeme kendiliğinden karar verebilir. İmar, çevre, sağlık ve mühendislik konulu davalar bunlara örnektir. Masraf, gider avansından karşılanır ya da davacıdan istenir.
Bilirkişi raporu taraflara tebliğ edilir ve taraflar rapora itiraz edebilir. Mahkeme raporla bağlı değildir. Raporu yetersiz bulursa ek rapor ya da yeni bir bilirkişi incelemesi isteyebilir.
Dava sürerken idare işlemi geri alırsa ne olur?
Dava sürerken idare işlemi geri alırsa dava konusuz kalır. Mahkeme bu durumda esas hakkında karar vermeye yer olmadığına hükmeder. Yargılama giderleri ve vekalet ücreti, kural olarak davanın açılmasına sebep olan idareye yükletilir.
İdare işlemi yalnız kısmen değiştirirse dava değişmeyen kısım için devam eder. Yeni işlem sizi yine etkiliyorsa ona karşı da süresi içinde ayrıca dava açmanız gerekebilir.
İptal kararının sonuçları nelerdir?
İptal kararının sonucu, işlemin yapıldığı tarihten itibaren ortadan kalkmasıdır. İşleme dayanarak doğan durumlar da kural olarak geriye dönük olarak düzeltilir. Örneğin iptal edilen bir görevden alma işleminden sonra kişi görevine iade edilir.
İdare mahkeme kararına uymak zorundadır. Kanuna göre idare kararın gereğine göre gecikmeksizin işlem yapar. Bu süre kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.
İdare kararı uygulamazsa ya da geciktirirse idare aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açılabilir. Kararı kasten uygulamayan kamu görevlisine karşı da tazminat davası açılabilir. Kararın uygulanmaması ayrıca ceza soruşturmasına konu olabilir.
İptal davası masrafları nelerdir?
İptal davası masrafları başvuru harcı, karar harcı ve posta giderinden oluşur. İptal davalarında harç maktudur, yani dava konusunun değerine göre değişmez. Tutarlar Harçlar Kanunu tarifesiyle her yıl güncellenir.
Davayı kaybeden taraf yargılama giderlerini ve karşı tarafın vekalet ücretini öder. Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi her yıl yayımlanır. Ödeme gücü olmayanlar adli yardım isteyebilir.
Karara karşı hangi kanun yollarına gidilir?
İdare ve vergi mahkemesi kararlarına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesinde istinaf yoluna başvurulur. Kanundaki parasal sınırın altında kalan bazı kararlar kesindir.
Bölge idare mahkemesi kararlarına karşı temyiz ancak kanunda sayılan davalarda mümkündür. Düzenleyici işlemlere karşı açılan davalar ve meslekten çıkarma sonucunu doğuran işlemler bunlara örnektir. Temyiz süresi de otuz gündür ve inceleme Danıştay'da yapılır.
Sık yapılan hatalar nelerdir?
- Süreyi genel kurala göre hesaplamak. Özel kanundaki daha kısa süre gözden kaçabilir.
- Kesin olmayan işleme dava açmak. Görüş yazısına açılan dava incelenmeden reddedilir.
- Yürütmeyi durdurmayı istememek. Dava sürerken işlem uygulanır.
- Süre geçtikten sonra idareye başvurmak. Başvuru ancak işleyen süreyi durdurur, geçmiş süreyi canlandırmaz.
- İşlemin örneğini eklememek. Eksik dilekçe tamamlatılır ve zaman kaybettirir.
Somut işlemin süresini ve dayanağını doğru tespit etmek için idari dava alanında çalışan avukatlara danışabilirsiniz. Kanun metni 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu adresindedir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır.
Sık sorulan sorular
İptal davası açma süresi ne zaman başlar?
Dava süresi işlemin yazılı bildirimini izleyen günden başlar. İlanı gereken düzenleyici işlemlerde ilan tarihini izleyen gün esas alınır. Adresi belli olmayanlara ilanla yapılan bildirimde süre son ilandan on beş gün sonra işlemeye başlar.
İdare başvuruma cevap vermezse ne olur?
Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. Bu zımni ret işlemine karşı, otuz günün bitiminden itibaren dava açma süresi içinde dava açabilirsiniz.
İptal davası açınca işlem durur mu?
Hayır. Dava açmak idari işlemin uygulanmasını durdurmaz. İşlemin durması için mahkemeden yürütmeyi durdurma kararı alınması gerekir.
İptal davası avukatsız açılabilir mi?
Evet. İdari yargıda avukatla temsil zorunlu değildir. Süre, görev ve dilekçe şartlarındaki hatalar davayı sonuçsuz bırakabileceği için hukuki destek almak riski azaltır.
Süreyi kaçırdım, başka yol var mı?
Dava açma süresi hak düşürücüdür ve mahkemece kendiliğinden incelenir. Süre geçtikten sonra yapılan idari başvuru süreyi yeniden başlatmaz. İşlemin yeniden yapılması ya da yeni bir işlem doğması gibi durumlar ayrıca değerlendirilmelidir.
Dayanılan mevzuat ve kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; somut durumunuz için bir avukata danışın.